Bu makalede, son 5-6 yılda yeşil pasaportun nasıl bir dönüşüm geçirdiğini, avukatlardan ihracatçılara kadar genişleyen halkayı, AB'nin buna neden tepki gösterdiğini ve "gizli anlaşma" olarak nitelendirilen diplomatik baskının gerçek yüzünü tüm detaylarıyla inceleyeceğiz.
Yeşil Pasaportun "Enflasyonu": Son 5 Yılda Neler Değişti?
Eskiden sadece belirli bir kıdeme ulaşmış devlet memurlarına ve eski milletvekillerine verilen yeşil pasaport, son yıllarda hükümetin stratejik hamleleri ve meslek gruplarının yoğun lobisi sonucunda ciddi bir genişleme evresine girdi. Bu duruma uzmanlar "Yeşil Pasaport Enflasyonu" adını veriyor. Pasaportun sayısı arttıkça, uluslararası itibarı ve "ayrıcalık" statüsü de aynı oranda sorgulanır hale geldi.
İhracatçılara Tanınan Haklar ve Limitlerin Düşürülmesi
Ekonomiyi canlandırmak ve ihracatı teşvik etmek amacıyla atılan en büyük adımlardan biri, ihracatçılara yeşil pasaport verilmesiydi. Başlangıçta çok yüksek ihracat rakamlarına sahip şirketlere tanınan bu hak, son yıllarda yapılan düzenlemelerle "limitlerin düşürülmesi" yoluna gidildi. Son 5 yılda yapılan değişikliklerle, yıllık ortalama ihracat tutarı 500 bin doların üzerinde olan firma yetkililerine yeşil pasaport verilmesi sağlandı. Bu hamle, on binlerce iş insanının ve ailelerinin bu havuza dahil olması anlamına geliyordu.
Avukatlara Yeşil Pasaport Hakkı
Yargı Reformu Strateji Belgesi kapsamında, 15 yıl ve üzeri kıdeme sahip avukatlara yeşil pasaport verilmesi yasalaştı. Baroların uzun süredir talep ettiği bu hak, on binlerce avukatı kapsayacak şekilde genişletildi. Bu durum, Türkiye içinde mesleki bir hak olarak görülse de, Avrupa Birliği nezdinde "devlet memuru olmayan kişilere hususi pasaport verilmesi" tartışmalarını alevlendirdi.
Genişleme Talepleri ve Sırada Bekleyenler
Son 6 yılda TBMM'ye sunulan kanun tekliflerine bakıldığında, neredeyse her meslek grubu için bir yeşil pasaport talebi olduğu görülmektedir. Eczacılar, mühendisler, mimarlar, gazeteciler, mali müşavirler, tiyatrocular, bekçiler ve hatta muhtarlar için teklifler verilmiştir. Bazı sendikaların ve meslek odalarının "Bize neden yok?" baskısı, pasaportun kapsamının sürekli genişletilmesi yönünde bir politika izlenmesine neden olmuştur.
| Meslek Grubu / Kriter | Son Düzenleme Durumu | AB'nin Bakış Açısı |
|---|---|---|
| Devlet Memurları (1, 2, 3. Derece) | Mevcut haklar korunuyor. | Kabul edilebilir (Standart). |
| İhracatçılar (500 Bin Dolar Üstü) | Limitler düşürüldü, sayı arttı. | Ticari vize yerine geçtiği için eleştiriliyor. |
| Avukatlar (15 Yıl Kıdem) | Yeni eklendi. | "Devlet görevlisi" tanımına uymadığı gerekçesiyle riskli görülüyor. |
| Mühendis/Mimar/Eczacı | Meclis gündeminde, talep var. | Potansiyel "kırmızı çizgi" olarak görülüyor. |
AB ile Türkiye Arasındaki "Gizli Anlaşma" Söylentisi
Vatandaşlar arasında sıkça dolaşan "Türkiye ile AB anlaştı, yeşil pasaportlular da vize alacak" söylentisinin temelinde yatan gerçek, diplomatik bir pazarlık değil, bir güvenlik prosedürüdür.
Söylentinin Kaynağı: Vize Redleri ve Kaçışlar
Son 3-4 yılda Schengen vize başvurularında Türkiye'ye verilen ret oranları tarihi zirvelere ulaştı. Bordo pasaportlular vize alamazken, yeşil pasaportluların Avrupa'ya rahatça gidip gelmesi, hatta bazılarının geri dönmeyerek iltica etmesi, AB makamlarını harekete geçirdi. Özellikle bazı eski memurların veya yeşil pasaport hakkı kazanan diğer grupların, pasaportun sağladığı vizesiz giriş hakkını kullanarak Avrupa'ya yerleşmesi, AB İçişleri Komiserliği tarafından "Güvenlik Riski" olarak raporlandı.
Alman Basınına Yansıyanlar
2023 ve 2024 yıllarında Alman basınında çıkan haberlerde, Türkiye'den gelen iltica taleplerinde yeşil pasaportlu bireylerin sayısının arttığına dikkat çekildi. Bu durum üzerine AB'nin Türkiye'ye "Pasaport politikanızı gözden geçirin, aksi takdirde biz tedbir alırız" şeklinde diplomatik nota verdiği iddia edildi. Gizli bir anlaşmadan ziyade, AB'nin "Schengen Müktesebatı"nı öne sürerek Türkiye'yi sıkıştırdığı bir süreç yaşanmaktadır.
Uzman İncelemesi: Diplomasi Masasında Neler Oluyor?
Uluslararası ilişkiler uzmanları ve emekli diplomatlara göre durum şöyledir: "Avrupa Birliği, bir ülkenin pasaport rejimine doğrudan karışamaz. Ancak, 'Kendi sınır güvenliğimi korurum' diyerek o pasaportun geçerliliğini sorgulayabilir. Türkiye'de yeşil pasaport sayısı 2 milyona yaklaştı. Bu sayı, AB'nin 'hususi pasaport' (Special Passport) anlayışına terstir. Batı'da bu pasaport sadece aktif görevdeki diplomatlara ve çok üst düzey bürokratlara verilir. Bizde ise neredeyse orta sınıfın seyahat belgesi oldu. AB ile gizli bir anlaşma yok ama 'Ya sayıyı azaltın ya da biz bunları sınırda daha sıkı kontrol ederiz, hatta vize muafiyetini askıya alırız' tehdidi masadadır."
Yeni Dönem: ETIAS Sistemi (2025 ve Sonrası)
"Gizli anlaşma" olarak algılanan ancak tamamen şeffaf ve tüm dünya için geçerli olan sistem ETIAS'tır. Bu sistem, yeşil pasaportlular için "özgürlüğün kısıtlanması" olarak yorumlanmaktadır.
ETIAS (Avrupa Seyahat Bilgi ve Yetkilendirme Sistemi), vizesiz seyahat hakkı olan ülkelerin vatandaşlarının (Türkiye'de sadece Yeşil ve Gri pasaport sahipleri), Schengen bölgesine girmeden önce internet üzerinden bir form doldurarak "ön onay" almasını zorunlu kılan sistemdir.
- Bu Bir Vize midir? AB "Hayır" diyor, ancak pratikte bir "elektronik vize" işlevi görecektir.
- Neden Getiriliyor? Yeşil pasaport gibi belgelerle gelenlerin güvenlik taramasından geçirilmesi, suç kaydı veya göç riski olup olmadığının seyahat öncesi tespiti için.
- Riski Nedir? Eskiden biletini alıp uçağa binen bir yeşil pasaportlu, ETIAS reddi yerse uçağa binemeyecek. Sistemin yapay zeka destekli olması, şüpheli görülen profillerin (örneğin işsiz görünen ama yeşil pasaportu olan bir gencin) otomatik olarak elenmesine yol açabilir.
Yeşil Pasaport Sahipleri İçin Kritik Uyarılar
Özellikle 2024 sonu ve 2025 başı itibarıyla, yeşil pasaport sahiplerinin sınır kapılarında yaşadığı sorunlar artmıştır. Artık sınır polisi, "Nasılsa yeşil pasaportu var" diyerek geçiş izni vermemekte; dönüş bileti, otel rezervasyonu, seyahat sigortası ve nakit para kontrolünü bordo pasaportlulara yaptığı kadar sıkı yapmaktadır. "Beni almadılar" veya "Sorgu odasına çektiler" şikayetlerinin artmasının sebebi, AB'nin Türkiye'den gelen hususi pasaportlara karşı "güven kaybı" yaşamasıdır.
Yeşil Pasaportunuzun Risk Altında Olduğunu Nasıl Anlarsınız?
Eğer yeşil pasaport sahibiyseniz ve yakın zamanda seyahat edecekseniz, AB sınır kapılarında veya yaklaşan ETIAS sisteminde sorun yaşayıp yaşamayacağınızı önceden analiz etmeniz gerekir. İşte dikkat etmeniz gereken sinyaller:
Yeşil Pasaport Güvenilirlik ve Geçiş Kontrolü
Adım 1: Pasaportun Alınma Kaynağını Kontrol Edin
Pasaportunuzu "emekli memur" sıfatıyla mı yoksa "ihracatçı/avukat" kontenjanından mı aldınız? AB veri tabanlarında, ticari veya sonradan verilen haklarla alınan pasaportlar, "migration risk" (göç riski) açısından daha detaylı incelenebilmektedir. Mesleki durumunuzu kanıtlayan ek belgeleri (Baro kartı, Şirket yetki belgesi vb.) yanınızda taşımanız hayati önem taşır.
Adım 2: Pasaport Süresi ve "Eski Tip" Kontrolü
Pasaportunuzun süresi 6 aydan az kalmışsa, yeşil pasaportunuz olsa dahi sınırdan çevrilebilirsiniz. Ayrıca çipli olmayan çok eski tip pasaportlar artık EES (Entry/Exit System) ile uyumlu değildir. Parmak izi ve biyometrik verilerinizin güncel olduğundan emin olun.
Adım 3: Önceki Giriş-Çıkış İhlalleri
Daha önce yeşil pasaportla gidip 90 günü aşan bir kalış yaptınız mı? Schengen bölgesinde "180 günde 90 gün" kuralı yeşil pasaportlar için de geçerlidir. Eğer bu süreyi 1 gün bile aştıysanız, sistemde "overstay" olarak görünürsünüz ve bir sonraki girişinizde pasaportunuz olsa bile kapıdan çevrilirsiniz.
Adım 4: ETIAS Simülasyonu (Hazırlık)
2025'te devreye girecek ETIAS için kendinize şu soruları sorun: Sabıka kaydım var mı? Daha önce herhangi bir AB ülkesinden sınır dışı edildim mi? Bulaşıcı bir hastalığım var mı? Bu sorulardan birine "evet" diyorsanız, yeşil pasaportunuz olsa bile ETIAS onayı alamayabilir ve seyahat edemezsiniz.
Sonuç Yerine: Gelecek Senaryoları
Yeşil pasaportun tamamen kaldırılması, Türkiye iç siyasetinde büyük bir tepki yaratacağı için kısa vadede beklenmemektedir. Ancak, AB ile Türkiye arasındaki vize serbestisi görüşmelerinin durma noktasına gelmesi ve AB'nin sınırlarını dijitalleştirmesi (Smart Borders), yeşil pasaportu "ayrıcalıklı" olmaktan çıkarıp "kontrollü geçiş" statüsüne indirgemiştir. Önümüzdeki süreçte, özellikle 25 yaş altı aile bireylerine (çocuklara) verilen hakların kısıtlanması veya ihracatçılara verilen haklarda ciro limitlerinin tekrar yükseltilmesi gibi "daraltıcı" adımların atılması, AB ile ilişkileri yumuşatmak adına gündeme gelebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Yeşil pasaportlulara vize mi geliyor?
Hayır, klasik anlamda "konsolosluğa gidip vize başvurusu yapma" zorunluluğu gelmiyor. Ancak 2025 itibarıyla ETIAS sistemi üzerinden internetten "seyahat izni" alma zorunluluğu geliyor. Bu, vizesiz seyahatin ön koşullu hale gelmesidir.
AB yeşil pasaportu iptal edebilir mi?
AB, Türkiye Cumhuriyeti'nin verdiği bir pasaportu iptal etme yetkisine sahip değildir. Ancak, "Ben bu pasaportu artık vizesiz giriş için geçerli saymıyorum" deme hakkına (egemenlik hakkı) sahiptir. Şu an için böyle bir karar yoktur ancak denetimler sıkılaşmıştır.
Yeşil pasaportun süresi 5 yıldan 10 yıla mı çıktı?
Evet, yapılan son düzenlemelerle yeşil pasaportların geçerlilik süresi 5 yıldan 10 yıla çıkarılmıştır. Bu, bürokratik işlemleri azaltmak için yapılmış olumlu bir gelişmedir.
Ailem benim sayemde yeşil pasaport alabilir mi?
Hak sahibi kişinin eşi ve 25 yaşını doldurmamış, evlenmemiş, iş sahibi olmayan ve öğrenimine devam eden çocukları yeşil pasaport hakkından yararlanabilir. Ancak çocuğun sigortalı bir işe girmesi durumunda pasaportu iptal edilir.
